Integracja sensoryczna jest zjawiskiem zachodzącym w naszym układzie nerwowym. Proces ten polega na poprawnej organizacji wrażeń sensorycznych napływających przez receptory. Do mózgu dostarczane są informacje ze zmysłu wzroku, słuchu, smaku, równowagi i czucia, które powinny być rozpoznawane, segregowane, a następnie interpretowane oraz integrowane z innymi doświadczeniami. W efekcie mózg tworzy reakcję adaptacyjną, która pozwala na właściwe reagowanie na wymogi otoczenia, pod względem myślowym i ruchowym. Dziecko z prawidłowo rozwiniętą integracją sensoryczną rozwija się w odpowiedni sposób, wykazuje właściwe reakcje i rozwój komunikacji słowno-językowej oraz potrafi opanować techniki szkolne. 

Co jest kluczowe w integracji sensorycznej? Są to systemy zmysłowe, zwane również zmysłami pozycji i ruchu, czyli układ przedsionkowy i układ proprioceptywny. Ten pierwszy za sprawą receptorów w uchu wewnętrznym koordynuje ruchy głowy, oczu i ciała. Wpływa ona na utrzymanie równowagi podczas biegania, schylania się oraz jazdy na rowerze. Od niego zależy również opanowanie gier oraz zabaw ruchowych np. z piłką. Z kolei układ proprioceptywny, odbiera informacje z mięśni, ścięgien i stawów. Dzięki temu informuje on mózg o położeniu ciała czy jego pozycji bez konieczności angażowania wzroku. Dzięki temu układowi możliwe jest wspinanie się, wskakiwanie czy zeskakiwania z różnych wysokości oraz podnoszenie przedmiotów o różnej ciężkości. Wpływa on również na orientację przestrzenną i sprawność manualną.

Zaburzenia integracji sensorycznej – przyczyny

Niestety nie są znane jednoznaczne przyczyny zaburzeń integracji sensorycznej, ani tego dlaczego występują różne typy nadwrażliwości. Wśród czynników, które mogą na nie wpływać wymienia się czynniki okołoporodowe, takie jak cesarskie cięcie, czy nieprawidłowe ułożenie dziecka. Znacząca może być również niska waga urodzeniowa lub poród przez vacum. Ryzyko może zwiększać ograniczenie ruchu matki w czasie porodu lub przyjmowane przez nią toksyny. Na prawdopodobne wskazuje się też czynniki genetyczne. Jeśli jedno z rodziców lub oboje wykazywało podobne zaburzenia lub objawy, dziecko również jest na nie narażone. Ponadto do przyczyn zalicza się czynniki deprywacji sensorycznej. Należy jednak pamiętać, że choć obecnie trudno wskazać jednoznaczne przyczyny zaburzeń integracji sensorycznej, w tym nadwrażliwości sensorycznej czy braku wrażliwości na bodźce, badania nieustannie trwają. Coraz większa liczba stwierdzonych przypadków stanowi najlepszą motywację do badań.

Jak rozpoznać zaburzenia integracji sensorycznej?

Gdy u dziecka poszczególne umiejętności pojawiają się w nierównym tempie, może być to sygnał, że doszło do dysfunkcji procesów integracji zmysłowej. Wynika to zwykle z niedojrzałości określonych struktur układu nerwowego. W takim wypadku konieczna jest diagnoza SI będąca punktem wyjścia dla terapii. Jak objawiają się nieprawidłowości w tym przypadku? Dysfunkcje integracji sensorycznej dotyczą nieprawidłowego przetwarzania bodźców w obrębie systemu czuciowego, przedsionkowego, słuchowego, wzrokowego, węchowego oraz smakowego. Objawy przyjmują następującą postać:

  • wzmożonej lub obniżonej wrażliwości na bodźce
  • niewłaściwego poziomu uwagi
  • opóźnionego rozwoju mowy
  • niewłaściwym poziomem aktywności ruchowej
  • problemami w zachowaniu

Zaburzenia integracji sensorycznej pojawiają się u dzieci w normie intelektualnej, które mają trudności w nauce, u dzieci z niepełnosprawnością ruchową, autyzmem czy nadpobudliwością psychoruchową czy mózgowym porażeniem. Mogą mieć one różne nasilenie, jednak niemal zawsze wpływają na uczenie się i zachowanie oraz rozwój społeczno-emocjonalny.

Niektóre z objawów dysfunkcji integracji sensorycznej:

  • nerwowe dziecko: niespokojne, mające problemy z zasypianiem
  • trudności z samodzielnym piciem, gryzieniem i przełykaniem
  • niechęć do wykonywanych przy nim czynności pielęgnacyjnych
  • trudności z wykonywaniem czynności samoobsługowych, a także myciem się czy sznurowaniem butów
  • wykazuje zachwiania równowagi podczas chodzenia
  • potykanie się, upadanie, słabą równowagę
  • nadruchliwość
  • problemy z koncentracją
  • duża wrażliwość na zapachy
  • brak dominacji jednej ręki
  • przypadkowe wpadanie na ściany, meble czy ludzi
  • może ono unikać dotyku (nadwrażliwość dotykowa) lub reagować na niego agresją
  • obawa przed ruchem i wysokością
  • odczuwanie mdłości wskutek niewielkiego ruchu czy małej wysokości
  • unikanie nowości
  • dziecko może bez przerwy huśtać się, kręcić lub turlać bądź nigdy tego nie robi
  • szybkie męczenie się

Najczęściej występującym zaburzeniem integracji sensorycznej jest nadwrażliwość dotykowa, która wiąże się ze zwiększoną nadwrażliwością na bodźce. Inny typ nadwrażliwości to nadwrażliwość oralna w okolicach buzi, dyspraksja, która objawia się trudnościami z planowaniem i wykonaniem czynności ruchowych, a także niepewność grawitacyjna, która objawia się np. lękiem przed zmianą pozycji ciała.

Zaburzenia integracji sensorycznej u dzieci w wieku przedszkolnym i wcześniejszym

Dzieci w wieku od urodzenia do 3 lat w kwestii zaburzeń samoregulacji diagnozowane są na podstawie Klasyfikacji diagnostycznej zaburzeń psychicznych i rozwojowych w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa DC: 0-3 R (DC:0-3R (Diagnostic Classification of Mental Health And Development Disorders Of Infancy and Early Childhood – Revised Edition). Obszar zaburzeń samoregulacji wyróżnia się trzema typami nadwrażliwości i obniżonej wrażliwości.

  1. Nadwrażliwość sensoryczna

Dzieci z nadwrażliwością sensoryczna bodźce odczuwają jako odpychające czy awersyjne i wywołują negatywne reakcje emocjonalne oraz motoryczne. Takie dzieci mogą łatwo ulec przeciążeniu, przeładowaniu. Co więcej, nadwrażliwości sensorycznej mogą towarzyszyć zaburzenia lękowe lub zaburzenia opozycyjno-buntownicze – to kolejne dwa typy nadwrażliwości.

2. Obniżona wrażliwość

Dzieci z obniżoną wrażliwością na bodźce potrzebują intensywnej stymulacji, aby ich system nerwowy mógł odczuć bodźce. Często wydaje się, że nie reagują one na otoczenie i mało się nim interesują, co może mieć źródło we wcześniejszych niepowodzeniach w poszukiwaniu odpowiedniego pobudzenia.

3. Poszukiwanie stymulacji sensorycznej

Takie dzieci łakną bodźców bardzo intensywnych i częstych, które długo trwają. Wykazują one stałą aktywność ruchową.

W przypadku dzieci w wieku przedszkolnym wyróżnia się dokładne objawy:

  1. Zaburzenia ruchu
  2. potykanie i wpadanie na przedmioty
  3. niemożność opanowania treningu czystości
  4. zachwiana równowaga podczas chodzenia, spadanie z krzesła
  5. problemy z nauką jazdy na rowerze
  6. ma trudności z opanowaniem zapinania ubrań, wiązania butów, rysowaniem, wycinaniem

2. Zaburzenia odczuwania bodźców

  • niedostrzeganie skaleczeń przez zbyt wysoką tolerancję na ból lub wręcz przeciwnie, czuje wszystko zbyt intensywnie
  • Nadwrażliwość na hałas oraz niektóre zapachy
  • nadwrażliwość dotykowa: dziecko drażnią metki, nie lubi niektórych ubrań, mycia głowy i twarzy
  • nadwrażliwość dotykowa przejawia się też w niechęci do przytulania
  • nie znosi niektórych ze smaków, domaga się wciąż tych samych posiłków i nie czuje sytości

3. Zaburzenia uwagi i zachowania

  • trudności z koncentracją i rozumieniem poleceń
  • unikanie nowości
  • dziecko jest nerwowe, wykazuje wybuchy złości
  • wykazuje nadmierną aktywność lub jest ospałe
  • niechęć do rówieśników, nerwowe dziecko wybiera towarzystwo dorosłych
  • koncentruje się wokół jednego tematu, ignorując wszystkie inne
  • opóźnienia w rozwoju mowy i kłopoty z artykulacją lub mówienie w nietypowym rytmie, dziecko ślini się
  • nie ma dominującej ręki

Zaburzenia integracji sensorycznej u dzieci w wieku szkolnym

Tym przypadku należy uwzględnić czynniki dotyczące dzieci w wieku przedszkolnym i dodatkowo zwrócić uwagę na:

  • nerwowe dziecko wierci się w ławce – chodzi po klasie, wstaje lub wręcz przeciwne – jest ospałe i prowadzi siedzący tryb życia
  • wykazuje zachwiania równowagi podczas chodzenia, potyka się
  • dziecko ma problemy z nauką, czytaniem na głos i pisaniem (pisze wolno, źle trzyma długopis, nie mieści się w liniach)
  • prawie zawsze jest ostatnie w wykonywaniu zadań, jest wolniejsze od reszty
  • ma problemy z koncentracją
  • nieprawidłowo siedzi przy biurku
  • mówi niewyraźnie, myli słowa o podobnym brzmieniu
  • niektóre z powierzchni wywołują u niego mdłości
  • ma problemy z jamą ustną, ślini się, ma potrzebę ciągłego żucia, lecz nie lubi mycia zębów
  • coraz wyraźniejsze stają się problemy w kontaktach towarzyskich, dziecko skarży się, że jest popychane czy dotykane przez rówieśników
  • wykazuje niedojrzałe zachowanie i bardzo często potrzebuje nadzoru i pomocy dorosłych, ma problemy z podejmowaniem decyzji
  • rezygnuje w obliczu trudności

Czy zaburzenia integracji sensorycznej można wyleczyć?

Leczenie takich zaburzeń jest nie tylko możliwe, ale i konieczne. Pierwszym krokiem w tym kierunku jest diagnoza SI, która powinna być przeprowadzona przez wykwalifikowanego terapeutę. To on następnie przeprowadzi odpowiednią korektę zaburzeń. Dzięki odpowiednim badaniom specjalista rozpozna prawidłowe oraz deficytowe obszary w rozwoju sensorycznym dziecka. Pozwoli mu to na opracowanie indywidualnego programu terapii, który będzie odpowiadał indywidualnym potrzebom i możliwościom dziecka. Ten składa się głównie z opisu sekwencji czynności oddziałujących na układ nerwowy. Mają one celowo i w sposób kontrolowany pobudzać układ nerwowy do reakcji adaptacyjnej.

Jakie elementy zawiera diagnoza SI?

  • wywiad z rodzicami na temat przebiegu ciąży i porodu, rozwoju dziecka oraz jego stanu zdrowia i przebytych chorób
  • wypełnienie kwestionariuszy dotyczących funkcjonowania sensoryczno – motorycznego dziecka
  • testy i próby kliniczne opierające się na poleceniu dziecku kilku zadań do wykonania, mających ocenić jego napięcie mięśniowe, równowagę i koordynację oraz czucie ciała
  • obserwację spontanicznej aktywności dziecka na sali terapeutycznej

Zaburzenia integracji sensorycznej – ćwiczenia

Jeśli diagnoza SI wykazała, że Twoje dziecko cierpi na określony typ nadwrażliwości czy wręcz przeciwnie – jej braku, konieczne jest podjęcie właściwej terapii i stosowanie się do harmonogramu ćwiczeń. Te odbywają się w specjalnym pomieszczeniu i mają formę zabawy dziecka z terapeutą. Ćwiczenia mają na celu  polepszenie integracji między zmysłami w obrębie układu nerwowego. Terapeuta dąży do ograniczenia lub eliminacji nadwrażliwości sensorycznej na określone bodźce. Gdy wrażliwość jest obniżona, specjalista pobudza ją za sprawą dostarczania silnych sygnałów zmysłowych. Używa w tym celu przedmiotów o różnych fakturach, masażu, huśtania się w hamaku czy jazdy na deskorolce (by wyeliminować zachwiania równowagi podczas chodzenia). Terapia powinna odbywać się obecności rodzica, będącego jej czynnym uczestnikiem. Podczas ćwiczeń bardzo istotna jest obserwacja dziecka, wyciąganie wniosków z jego zachowania i dostosowanie dalszych poczynań do jego potrzeb.

Czy zaburzenia integracji sensorycznej to autyzm?

To pytanie często zadawane przez rodziców, u których dzieci stwierdzono zaburzenia integracji sensorycznej. Należy jednak pamiętać, że nie jest to jedna choroba. Mianem autyzmu określa się spektrum zachowań, wśród których mogą znajdować się różnorodne jednostki chorobowe, w tym zaburzenia SI. Podobnie działa to w drugą stronę, ponieważ dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej mogą wykazywać objawy typowe dla autyzmu czy Aspergera. Każdy przypadek jest jednak inny i wymaga indywidualnej diagnozy oraz leczenia.

Zostaw komentarz